Jîngeh, siyaset û nakokî: Yê ku şaxeke ter bibire, seriyekî dibire
- 11:52 16 Mijdar 2026
- Ji Pênûsa Jinan
"Fatûreya şer û pevçûnan ne tenê li ser jiyana mirovan, li ser xwezayê jî giran e. Birîna daran dibe sedema erozyona axê, pirrengiya biyolojîk tune dike û çavkaniyên debarê yên sedsalan ên gelê herêmê ji holê radike."
Kurdistan Lezgiyeva
Aloziyên di navbera gotarên der barê jîngehê yên di dîroka siyasî ya Tirkiyeyê de û kiryarên li qadê, dema ku bi pêngavên welêt ên li ser bingeha siyaseta derve û ewlehiyê re digihîjin hev, nîqaşên kûr bi xwe re tînin. Gotina pêşiyan a ku dibêje "Yê ku şaxeke ter bibire, seriyekî dibire" ku Serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyîp Erdogan di rabirdûyê de ji bo tekezkirina li ser parastina xweza û şînahiyê gelek caran bi kar dianî, bi taybetî piştî operasyona Efrînê ya li rojavayê Kurdistanê û bi îdiayên birîna daran û talankirina zeytûngehan re, di hişê mirovan de nakokiyeke xurt ava kir. Ji aliyekî ve, ev gotina xurt hestyariyeke dîrokî û çandî nîşan dide, ji aliyê din ve jî fatûreya ku ji ber pevçûnên jeopolîtîk li ekolojiyê hatiye birîn, radixe ber çavan.
Di çanda tirk de û di nêzîkatiya senteza tirk-îslamî de, zirarnedayîna xwezayê, bi taybetî jî darên fêkîdar û daristanan, wekî fezîleteke mezin tê qebûlkirin. Ev gotina ku ji serdema osmaniyan ve belav bûye û di nav gel de tê zanîn, wê fikrê diparêze ku zirardayîna şînahiyeke zindî yan darekê, webal û sûcekî wekî kuştina mirovekî ye. Lê belê, qadên ku ev prensîb bi pêdiviyên leşkerî û stratejîk ên polîtîkayên dewletê re li hev nakin, ka li wan deran ev prensîb çawa tên sistkirin an jî çawa nakokiyan diafirînin, ev her tim bûye qada lêkolînê ya siyasetmedar û jîngehparêzan.
Piştî Operasyona Şaxa Zeytûnê ya ku di sala 2018'an de ji aliyê hêzên çekdar ên Tirkiyeyê û hêzên Artêşa Neteweyî ya Sûriyeyê ya piştgirîkirî ve hat lidarxistin, herêma Efrînê ket bin kontrola vî aliyê stratejîk û ewlehiyê. Lê belê, nûçeyên ku piştî operasyonê ji herêmê hatin, tenê bi guhertinên leşkerî û îdarî ve sînordar neman; der barê ziyangihandina darên zeytûnan û qadên daristanî de ku damara sereke ya aborî û ekolojîk a herêmê ne, raporên neteweyî û navneteweyî hatin weşandin.
Rêxistinên cuda cuda yên mafên mirovan, çavkaniyên herêmî û saziyên medyayê belge kirine ku li seranserê Efrînê bi dehhezaran darên zeytûn û daristanan bi hinceta hilberîna êzingên şewitandinê, bazirganiya qaçax a texteyan an jî vekirina korîdorên ewlehiya leşkerî hatine birîn. Wêrankirina zeytûngehan ku çavkaniya herî giring a debara herêmê ye, ne tenê wekî hilweşîneke aborî, di heman demê de wekî derbeke giran a li ekolojiya nazik a kembera avhewaya Deryaya Spî jî di tomaran de cih girt.
Pejirandina rêgezên çandî yên wekî "Yê ku şaxeke ter bibire, seriyekî dibire" ji aliyê serokekî ve ku pê pesnê hişmendiya jîngehparêziyê dide û nêrîneke parêzvaniyê diparêze, û îdiayên ku dibêjin, ew, qirkirina ekolojîk a li herêmên di bin kontrola wî de yan jî li herêmên ku hêzên hevalbend lê çalak in, nabînin yan jî midaxeleyê lê nakin, di navbera van her du tiştan de valahiyeke kûr heye.
Desthilatdarên siyasî berpirsyar in ku rê li ber wê yekê bigirin ku gavên ji aliyê hêzên herêmî ve bi hinceta ewlehiyê hatî avêtin bên îstîsmarkirin. Îdiayên ku dibêjin birîna daran li Efrînê ji aliyê komên mîlîs ên herêmî ve bi mebesta ranta aborî tê kirin, dike ku mekanîzmayên kontrolê yên hikûmeta navendî yên li qadê bişik werin dîtin û pirs li ser wan bên kirin.
Fatûreya şer û pevçûnan ne tenê li ser jiyana mirovan, li ser xwezayê jî giran e. Birîna daran dibe sedema erozyona axê, pirrengiya biyolojîk tune dike û çavkaniyên debarê yên sedsalan ên gelê herêmê ji holê radike.
Felsefeya ku dibêje "Yê ku şaxeke ter bibire, seriyekî dibire" di teoriyê de têgihiştineke jiyanê temsîl dike ku bi xwezayê re lihevhatî ye û parêzvaniya zindiyan dike, lê bûyerên birîna daran ên li Efrînê bûn delîleke şênber a ka siyaseta reel (realpolitik) û rewşa şer çawa dikarin nirxên bi vî rengî yên exlaqî û çandî bidin aliyekî. Ev nakokiya di navbera retorîka siyasetê û rastiya tal a qadê de ramaneke kûr ferz dike li ser hevgirtina gotarên serokan û lêçûna bêhesab a ji kîsê jîngehê.
*Rojnameya Azadiya Welat







