5 hezar û 121 zarok di girtîgehê de ne

  • 12:43 20 Mijdar 2026
  • Rojane
Oznur Deger
 
NAVENDA NÛÇEYAN - Pispora Qada Tematîk ya Zarokên Girtîgehê ya CÎSST Cansu Şekerci rewşa zarokên di girtîgehê de nirxand û diyar kir ku 5 hezar û 121 zarok di girtîgehê de ne û 883 zarok bi dayikên xwe re di girtîgehê de ne. Cansu Şekerci got, "Li şûna ku di girtîgehê de bên girtin, zarok hewceyê mekanîzmayên sererastkirinê ne."
 
Şêst û heft sal derbas bûn ji dema ku Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî (NY) di 20'ê Mijdara 1959'an de Danezana Mafên Zarokan qebûl kir û 37 sal ji dema ku di 20'ê Mijdara 1989'an de Peymana Mafên Zarokan qebûl kir. Tevî van salan, di 20'ê Mijdarê, Roja Mafên Zarokan a Cîhanê de, zarok di jîngehên ne ewle û bêewle de dijîn. Li gorî daneyên herî dawî yên ku ji hêla Rêveberiya Giştî ya Girtîgeh û Navendên Ragirtinê ve di 2'yê Mijdarê de hatine weşandin, 5,121 zarokên 12-17 salî di girtîgehan de hene, lê ev hejmar di Cotmehê de wekî 4,949 hatibû tomar kirin. Ev tê vê wateyê ku hejmara zarokên di girtîgehan de di mehekê de 172 zêde bûye û guhertinên ku di Qanûna Hejmar 7593 û Qanûna Parastina Zarokan de hatine kirin, zarokan ber bi rewşên hîn xeternaktir ve dibin.
 
Pispora Qada Tematîk ya Zarokên Girtîgehê ya CÎSST Cansu Şekerci, bi boneya 20ê Mijdarê Roja Mafên Zarokan a Cîhanê li ser serpêhatiyên zarokên di girtîgehan de axivî.
 
Cansu Şekerci diyar kir ku divê zarokên ji azadiyê bêpar ji perspektîfek berfireh werin çareserkirin û van zarokan wekî zarokên li stargehan, kampên penaberan, navendên dersînorkirinê, nexweşxaneyên tenduristiya derûnî, di bin dîsîplîna leşkerî de, di bin çavdêriyê de, li qereqolên polîsan û li navendên lênêrîna alternatîf rêz kir. Cansu Şekerci diyar kir ku CÎSST (Civaka Sivîl li Tirkiyeyê) zarokên 0-6 salî yên ku bi dayikên xwe re di girtîgehan de têne girtin û zarokên 12-18 salî yên ku ji ber dozên xwe girtî ne, dihewîne. Cansu Şekerci wiha lê zêde kir, "Zarokên 0-6 salî di îstatîstîkên ku ji hêla Rêveberiya Giştî ya Girtîgehan ve bi rêkûpêk têne weşandin de cih nagirin. Dema ku em daxwazên agahdariyê pêşkêş dikin, ji me re tê gotin, 'Ev bi prosedurên navxweyî yên saziyan ve girêdayî ye,' û em bersivekê nagirin. Lêbelê, hejmara zarokên ku bi dayikên xwe re di girtîgehan de têne girtin daneyên îstatîstîkî yên pir girîng in."
 
883 Zarok digel dayikên xwe di girtîgehê de ne
 
Cansu Şekerci diyar kir ku daneyên li ser zarokên ku bi dayikên xwe re di girtîgehê de ne salê carek an du caran di civînên cûrbecûr an nîqaşên komîsyonê de têne parvekirin û ev dane herî dawî di Komîsyona Lêpirsîna Parlamentoyê de ku di destpêka Kanûnê de derbarê zarokên ku di bin pêvajoyên qanûnî de ne de hatî damezrandin, hatine pêşkêş kirin. Cansu Şekerci destnîşan kir ku li gorî van daneyan, hejmara zarokên ku bi dayikên xwe re di girtîgehê de mane heta 7'ê Çileya 2026'an 883 e û got ku dabeşkirina hejmara zarokan tune. Cansu Şekerci got, "Mixabin hejmara 5,121 hejmareke girtiyên zarok e ku her diçe pîvanê bilind dike. Lê ev statîstîk girîng in; ew tenê daneyên wê dîrokê ne. Roja din, zarokek dê were berdan, yekî din dê were girtin. Ji ber vê yekê, em dikarin texmîn bikin ku hejmara rastîn a zarokên ku di girtîgehan re derbas bûne pir zêdetir e."
 
'Em zêde agahiyê li ser zarokên li hundir nagirin'
 
Cansu Şekerci, tekez kir ku ew zêde agahiyê li ser zarokên li hundir nagirin û wiha got:"Dozên zarokan bi awayekî anonîm têne kirin, navên wan veşartî têne girtin da ku daneyên wan ên kesane werin parastin û bandor li ser jiyana wan a taybet neyê kirin. Ji ber vê yekê, em zêde agahiyê li ser zarokên li hundir nagirin. Her çend ji bo mezinan gihîştina cîhana derve pir hêsantir be jî ji ber ku ew mekanîzmayên vê yekê dizanin, dikarin bi hêsanî bi malbatên xwe re têkilî daynin, bi rehetî bi telefonê biaxivin, xwedî derfetên darayî ne, an parêzerek wan heye jî, ji bo zarokan ne pir gengaz e. Asta ku parêzer digihîjin zarokan bi rastî birînek xwînrijandinê ye di pergala edaletê de. Ji ber vê yekê, agahdariya me pir kêm e li ser binpêkirinên mafên mirovan ên ku zarok li hundur dijîn."
 
'Nayê zanîn ka zarok çi dijîn'
 
Cansu Şekerci diyar kir ku bi gelemperî nayê zanîn ka zarok çi dijîn û got, "Wezareta Dadê, rêxistinên civaka sivîl, an mekanîzmayeke çavdêriyê daneyên berfireh ên ji qadê bi hêsanî peyda nakin da ku bersiva pirsa ka ev zarok çi celeb binpêkirinan dijîn, ew dikarin bi çi celeb binpêkirinan re rû bi rû bimînin û meriv çawa li dijî wan tedbîran bigire bidin. Pêdivî ye ku were bibîrxistin ku daneyên me bi sînor in ji ber ku em gihîştiye hejmareke sînorkirî ya zarokan û gelek bandorên nedîtî hene. Hin zarok di girtîgehên ciwanan de têne girtin û hejmareke girîng jî di beşên zarokan ên girtîgehên mezinan de têne girtin. Ji ber vê yekê, binpêkirinên mafên mirovan ên ku zarok dikişînin dikarin li gorî celebê girtîgehê ku ew tê de ne cûda bibin."
 
'Zordariya ji heman temenê birînek kûr e'
 
Cansu Şekercî wiha behsa şîdeta ku li girtîgehan li hemberî zarokan tên kirin kir: "Zordariya hevalan birînek kûr e ku qet ji rojevê dernakeve. Her çend zordariya hevalan a ku zarokek li dibistanê pê re rû bi rû dimîne tiştek e ku dema ew diçe malê ji hêla malbatê ve tê dîtin jî, zordariya hevalan a ku zarokek ku bi mehan di girtîgehê de ye û dibe ku malbat an parêzer jî serdana zarokan nekin jî nayê dîtin. Her çend zarok were ziyaret kirin jî, rastiya ku ew piştî serdanê diçin malê dema ku zarok di wê hawîrdora tundûtûj de dimîne van binpêkirinan nedîtî dike. Ji ber ku ew saziyek girtî ye, em daneyên rast ên li ser îşkence û muameleya xerab nizanin. Lêbelê, em rastî bandor û raporan tên ku îşkence û muameleya xerab bi piranî bi rêya zordariya hevalên xwe ya di heman tenê de çêdibe."
 
'Ji mafê perwerdê bêpar dimînin'
 
Cansu Şekercî diyar kir ku zarokên di girtîgehê de jî ji mafê xwe yê perwerdeyê bêpar in û tekez kir ku her çend rêziknameyên cûrbecûr ên der barê perwerdehiyê de hebin jî, ev rêzikname bi piranî zarokan bêtir ji perwerdehiya fermî vediqetînin. Ji ber vê yekê, dema ku em behsa gihîştina perwerdehiyê dikin, perwerdehiyek heye ku ew dema li derve nikarin bigihîjinê. Ev jî divê were hesibandin. Mînakî, ev dibistanên navîn ên Anatoliyê hemî di girtîgehên kampusê de ne ku tenê zarokên kur lê têne girtin. Ji bo zarokên keçan, gihîştina van pir sînordartir e û dibe ku ne mumkin be. Dema ku zarokek di dema xwendinê de tê girtin û heke xuya bike ku girtina wan dê li gorî celebê sûc dirêj be, têgihîştinek heye ku dibêje, 'Heta ku hûn ji vir derkevin, hûn ê ji ber berdewamnekirina dibistanê nikarin xwendina xwe temam bikin, beşdarî perwerdehiya ji dûr ve bibin' bi vî rengî zarok ji perwerdehiya fermî dûr dixin. Ev, li şûna ku zarokan piştî serbestberdanê entegre bike nav civakê, armanc dike ku wan ji civakê bêtir veqetîne."
 
'Mezin derve biryarê didin zarok pê razî dibin'
 
Cansu Şekercî, bal kişand ser mafê zarokên girtî yên gihîştina lênihêrîna tenduristiyê û destnîşan kir ku divê tenduristî bi awayekî yekpare were nirxandin, hem başbûna derûnî û hem jî ya bedenî di nav xwe de bigire. Cansu Şekercî diyar kir ku girtinê bi xwe xetereyek ji bo tenduristiyê çêdike û wiha bi lêv kir:  "Ji bo zarokan klînîkek bijîşkî heye, lê asta gihîştina wan a wê jî nîşaneyek din e. Ger zarokek li hundir dermanên birêkûpêk bistîne an jî nexweşiyên kronîk hebin, asta gihîştina wan a dermanên wan jî gumanbar e. Gelo ew dikarin biçin klînîkê, gelo agahî li ser wê têne dayîn, gelo parêzerên wan agahî didin, gelo zarok dizane çi hewce dike? Mafê beşdarbûnê prensîbek bingehîn a mafên zarokan e. Dema ku em ji zarokên ku em dizanin derman digirin dipirsin, 'Hûn kîjan derman digirin?', ew nikarin navan bidin. Ew nizanin çima ew digirin. Zarok ne bi beşdarbûnê, lê bi rûbirûbûna tiştekî fêr dibin. Sîstemek heye ku mezinên li derve biryarek didin û zarok jî pê razî dibe an jî rastî wê tê."
 
Nîqaşên li ser temenê zarokan 
 
Cansu Şekercî, di axaftina xwe de wiha bal kişand ser guhertina Qanûna Parastina Zarokan: "Bi rastî li vir pirsgirêkek cidî heye di derbarê rakirina têgeha zarokatiyê de. Dadwer biryar didin ku hin zarok ji ber hin celeb sûcan ne zarok in. Ev yek li gorî berteka raya giştî an jî zarok kîjan sûc kiriye û li dijî kê kiriye, desthilatek îhtiyarî ya ecêb dide dadwer. Divê em li ser têgeha zarokatiyê an jî kapasîteya nasnameyî ya piştî 18 saliyê nîqaş bikin. Ji ber ku wêjeya navneteweyî dibêje ku 'pêşkeftina mêjî û şiyana pêşbînîkirina encamên manîpulekirina reftariyê heta piştî 18 saliyê jî berdewam dike.' Lê rêziknameya li Tirkiyeyê berevajî vê ye. Ji bo hin cureyên sûcan, dadwer dibêje ku hin zarok, li gorî kîjan zarok ji bo kîjan celeb sûc û li dijî kê tê darizandin, 'dikare di nav pergala dadweriya mezinan de were bicihkirin.' Ev ne tenê bi pergala dadweriya zarokan ve girêdayî ye. Ji ber ku di qonaxa pêş de, ew dikare desthilata îhtiyarî jî bide ka kîjan zarok dê werin xebitandin. Ew dikare bibe sedema ka razîbûna zarokan di dozên sûcên li dijî yekparebûna cinsî de dê çawa were şîrove kirin."
 
Lijneyên Îdarî û Çavdêriyê jî ji bo zarokan pirsgirêk in
 
Cansu Şekercî diyar kir ku Lijneya Îdarî û Çavdêriyê, mijarek pir nîqaşkirî di pergala dadweriya mezinan de, niha ji bo zarokan jî pirsgirêk e û wiha axivî: "Her çend gihîştina malbat, civaka sivîl û parêzeran ewqas dijwar be jî, gelo zarokek dê neçar be ku biryara Lijneya Îdarî û Çavdêriyê li Dadgeha Îcrayê îtîraz bike? Mînakî, gelo tayînkirin li gorî Qanûna Prosedûra Ceza li Dadgeha Îcrayê têne kirin? Na, ew nayên kirin. Zarok dê çawa xwe temsîl bike? Me qanûnek derxistiye ku mafên zarokan sînordar dike, bêyî ku di bin wê de ti guhertinan bike, an jî pergala cezayî di warê mafên zarokan de di bin pejirandinek qanûnî ya derbasdar de paşve çûye."
 
Afirandina îhmalkariyê
 
Cansu Şekercî got ku nekirina tiştên pêwîst xelekek ji gelek îhmalan diafirîne û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Dema ku zarokek cara yekem tevlî sûc dibe an jî dikeve hawîrdorek xeternak, heke mudaxele were kirin, em ê ne li ser zarokekî di girtîgehê de biaxivin. Paşxaneya ketina zarokekî di mekanîzmayek parastinê ya têrker de bê guman xizaniya kûr û rewşa aborî ya li Tirkiyeyê ye. Em dibînin ku hejmara zarokên ku dikevin pergala dadweriyê pir zêde ye. Ji aliyekî din ve, celebên sûc pir meyla dubarebûnê ne. Ger zarokek di rojekê de li dijî heft kesên cûda diziyê bike, dê heft dosyayên wî yên cûda hebin. Ev tê vê wateyê ku ew ê heft cezayên cûda bistînin. Li vir, zarok bi fêrbûna celebên din ên sûcan dibe çi pirsgirêkek cidî ye."
 
'Divê em bêtir guh bidin zarokan'
 
Cansu Şekercî destnîşan kir ku girtîgeh ji bo zarokan ne cihên guncaw in û diyar kir ku divê zarok neyên girtin. Cansu Şekerci, diyar kir ku divê çareseriyên alternatîf werin nirxandin, zarok werin çavdêrîkirin, pêdiviyên wan werin destnîşankirin û ew ji hawîrdora sûc werin dûrxistin û wiha dawî li axaftina xwe anî: "Çareseriya ku me pêşniyar kiriye ev e ku em bêtir guh bidin zarokan. Tiştê ku li hundur diqewime divê were dîtin. Dema ku em dibêjin 'divê ew di şert û mercên dijwartir de ji saziyek perwerdehiyê werin girtin', em qala kîjan zarokan dikin? Em van zarokan dişînin ku derê? Komîteya Lêkolîna Mafên Mirovan a Meclîsa Mezin a Tirkiyeyê xwedî komîteyek binkomîsyon e ku serdana girtîgehan dike. Em li xebata van komîteyan dinêrin û tewra dema ku ew diçin girtîgehek ku zarok lê tune ne, peyva 'zarok' di raporên wan de nayê gotin. Ew dikarin bipirsin ka odeyek zarokan heye, kontrol bikin ka heye, û heke tune be, wê tomar bikin. An jî dema ku ew diçin girtîgehek kampusê ku girtîgehek zarokan e, derçûnek tune ku bêje, 'Em çûn û rastî van tiştan hatin.' Ji ber vê yekê, ez qala komîteyek dikim ku di warê parlementoyê de mekanîzmayek kontrolê heye û dikare bandorek mezin bike. Ev zarok kî ne, li ku û di bin çi şert û mercan de têne girtin, tiştek e ku divê were danîn li ser maseyê û nîqaş kirin. Zindan ne cihê zarokan in. Ev ne kar e bi zarokên di xetereyê de. Ev nayê wê wateyê. Zarok hewceyî gihîştina bêtir navendên sererastkirinê û mekanîzmayên piştgiriyê ne ku wan bihêz bikin.”