Kelebeklerden ‘Jin, jiyan, azadî’ye uzanan direniş (8)

  • 09:01 22 Kasım 2026
  • Dosya
‘Aile 10 Yılı’nda kadınların yaşam hakkı nerede?
 
Melike Aydın
 
İSTANBUL – İktidarın ‘Aile 10 Yılı’ ve ‘Ailem Güvende’ politikalarıyla aileyi koruma vurgusu öne çıkarılırken, sadece basına yansıyan veriler, kadınların en çok evli oldukları veya boşanma aşamasındaki erkekler tarafından katledildiğini ortaya koyuyor. Mevcut politikaların kadınları ekonomik olarak bağımlı kıldığını ve kamu kurumlarındaki ‘aileyi koruma’ refleksinin şiddeti derinleştirdiğini vurgulayan kadınlar, bu politikalara karşı eşitlik ve yaşam hakkı mücadelesini büyütüyor.
 
İktidarın 2026-2035 yıllarını “Aile ve Nüfus On Yılı” ilan etmesiyle birlikte aileyi koruma ve güçlendirme politikaları devletin temel gündemlerinden biri hâline geldi. “Ailem Güvende” söyleminin öne çıktığı bu dönemde, kadınların aile içinde maruz bırakıldığı erkek şiddeti ve yaşamlarını güvence altına alacak mekanizmaların yetersizliği ise tartışılmaya devam ediyor. Kadın örgütleri, aileyi merkeze alan politikaların kadınların bireysel haklarını geri plana ittiğini belirterek, özellikle nafaka hakkına yönelik müdahale tartışmalarına, boşanma süreçlerinde kadınların karşılaştığı engellere ve şiddet başvurularında yaşanan sorunlara dikkat çekiyor. Kadınların şiddet gördükleri evlerden uzaklaşabilmesi, ekonomik bağımsızlıklarını kazanabilmesi ve yaşamlarını yeniden kurabilmesi için gerekli güvencelerin sağlanması, bu tartışmaların başında geliyor.
 
JINNEWS’in basına yansıyan haberlerden hazırladığı 2026 yılının ilk 10 ayına ilişkin şiddet çetelelerinin toplamına göre, en az 231 kadın katledildi, 177 kadın ise şüpheli şekilde yaşamını yitirdi. Aynı dönemde 22 çocuk katledilirken, 40 çocuk şüpheli şekilde yaşamını yitirdi. Aylık çetelelerdeki fail yakınlığı kayıtlarının toplamına göre 74 kadın evli olduğu, 25 kadın boşanma aşamasında olduğu, 21 kadın ise boşandığı erkekler tarafından katledildi. Bu sayılar, kadınların evlilik ilişkisi içinde ve bu ilişkiden ayrılmaya çalışırken karşılaştıkları erkek şiddetini gündeme getiriyor. Aileyi korumaya yönelik söylemler sürerken, kadınların en yakınlarındaki erkekler tarafından katledilmesi, devletin şiddeti önleme ve kadınların yaşam hakkını koruma sorumluluğunun ne ölçüde yerine getirildiği sorusunu da beraberinde getiriyor.
 
Dosyamızın bu bölümünde, iktidarın “Aile ve Nüfus On Yılı” politikalarını kadınların yaşam hakkı, ekonomik özgürlüğü ve şiddetten korunma hakkı üzerinden ele aldık. Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı’ndan Elif Ege ve Önce Kadınlar ve Çocuklar Derneği avukatlarından Bilge Çarpıcı ile aile merkezli politikaların kadınların yaşamına etkilerini, nafaka ve boşanma hakkına yönelik tartışmaları, 6284 sayılı Kanun’un uygulanmasında yaşanan sorunları ve erkek şiddetine karşı mücadelede devletin sorumluluklarını konuştuk.
 
Aile politikaları kadınları ekonomik olarak bağımlı hâle getiriyor
 
Aile odaklı politikaların özellikle 2010 yılından bu yana giderek yükseldiğini belirten Mor Çatı’dan Elif Ege, bu yaklaşımın kadınları farklı biçimlerde yalnızlaştırdığını söyledi. Kadınların şiddet ortamından uzaklaşmasının önündeki en önemli engellerden birinin ekonomik koşullar olduğuna dikkat çeken Elif Ege, “Kadınlar aile içinden, evli ve yoksullaşarak çıkıyorlar. Nafaka hakkına dair yaptığımız mücadelede de bunu hep söylüyoruz. Devletin aileyi merkeze alan, kadınları kadın olarak görmeyen ama aile içinde gören yaklaşımı, devletin sosyal destek politikalarını da etkiliyor” dedi. Kadınların çocuklu ya da çocuksuz bireyler olarak bağımsız biçimde desteklenmediğini vurgulayan Elif Ege, “Kadınları tek başlarına destekleyen, onları cesaretlendiren, şiddetten çıkma mücadelelerinde yanlarında olan ekonomik destekleri sağlamaya yönelik bir yaklaşım yok. Tam tersine, kadınları aile içinde kalmaya, şiddet ortamında yaşamaya iten politikalarla karşı karşıyayız” ifadelerini kullandı.
 
Kamu kurumlarında aileyi koruma refleksi
 
Aile odaklı politikaların söylem düzeyinde kalmadığını, kadınların başvurdukları destek ve koruma mekanizmalarında da karşılık bulduğunu kaydeden Elif Ege, kamu görevlilerinin kadınların haklarını yerine getirmeyen, hatta yasayı ihlal eden tutumlar sergilediğini söyledi. Bu yaklaşımın karakollardan Şiddet Önleme Merkezlerine (ŞÖNİM), savcılıklardan aile mahkemelerine kadar uzandığını ifade eden Elif Ege, “Polislerin kadınlara ‘Bir kere olmuş, sinirlenmiş, kocandır affet’ dediğini, ‘Abindir, bir şey olmaz, böyle şeyler olur aile içinde’ diyerek şiddeti normalleştirdiğini biliyoruz. Kadınları korkutmak ya da başvurularından vazgeçirmek için sığınağa gidemezsin gibi yanlış bilgiler de veriliyor. Bir kadın şiddetten uzaklaşma kararı almakta zaten zorlanıyor. Zar zor bu kararı aldıktan sonra başvurduğu mekanizmada sürekli caydırıcı yaklaşımlarla karşılaşması, aileye dönmesinin söylenmesi, şiddetten çıkma mücadelesini daha da zorlaştırıyor” dedi. Kadınların başvurdukları kurumlarda karşılaştıkları engellerin mekanizmaların işleyişine göre farklılaştığını dile getiren Elif Ege, Türkiye'de polisin kadınlar açısından ilk başvuru mekanizması hâline getirilmesini de eleştirdi. Şiddetle mücadelede ŞÖNİM'lerin bütün süreci koordine etmesi gerektiğini hatırlatan Elif Ege, uygulamada polisin ilk başvuru noktası olarak öne çıktığına işaret etti.
 
Erkek dayanışması kadınların yaşamını riske atıyor
 
Kadınların polise başvurduklarında faillerle ilgili bilgilerin paylaşıldığını, sığınakların gizliliğinin ihlal edildiğini söyleyen Elif Ege, özellikle küçük yerleşim yerlerinde ve mahalle ilişkilerinde erkek dayanışmasının açık biçimde görüldüğünü kaydetti. Mor Çatı'nın bu tür örneklerle karşılaştığını dile getiren Elif Ege, “Kadınlar polislere başvuruyorlar Sığınağa gittiyse sığınakta olduğu, hatta sığınağın yeri faile söylenebiliyor. Bunlar paylaşılmaması gereken bilgiler. Özellikle pandemi döneminde bu tür örnekleri birkaç defa sosyal medya üzerinden de paylaştık. Küçük yerlerde ya da İstanbul içinde mahalle ilişkilerinde gerçekten bir erkek dayanışması görüyoruz” sözlerini kullandı. Erkek dayanışmasının yargı mekanizmalarında da kendisini gösterdiğini ifade eden Elif Ege, aile mahkemelerinde çocukların velayeti ve kişisel ilişki kararlarının kadınlar açısından hayati tehlikeler yaratabildiğine dikkat çekti. Şiddet faili erkeklere çocuklarını görme hakkı verilmesinin kadınların yaşamını riske attığını ifade eden Elif Ege, “Çok bariz şekilde hayati tehlike oluşturan faillere çocukla görüşme hakkı veriliyor. Çocuğu görme bahanesiyle bir erkek gidip kadını öldürebiliyor. Ya da karar kadına veriliyor ama çocuğa verilmiyor. Çocuk okula gittiğinde fail, okul üzerinden hem çocuğu hem anneyi tespit edebiliyor. Bunlar kadınların hayatını doğrudan tehlikeye atan kararlar” diye belirtti. 
 
Kadınlar ‘gerçek mağdur’ ölçütüne sıkıştırılıyor
 
Kadınların başvurularında suçlayıcı ve ayrımcı tutumlarla karşılaştığına işaret eden Elif Ege, kamu görevlilerinin kadınları hak sahibi bireyler olarak görmek yerine aile bütünlüğünü koruma perspektifiyle değerlendirdiğini söyledi. Kadınların bir bölümünün “gerçek mağdur” olarak kabul edildiği bir yaklaşımın hâkim olduğunu ifade eden Elif Ege, “Bütün mekanizmalarda kadınları suçlayıcı bir yaklaşım var. Bir araştırma da yaptırmıştık; orada kadınlar arasında ‘gerçek mağdur’ ayrımı yapıldığını gördük. Oysa bu bir illüzyondan ibaret. Temel bakış açısı ailenin bütünlüğünü korumak. Sanki iyi bir kadın olsaydı sesini çıkarmaz, aile içinde kalırdı gibi bir algı var. Bununla mücadele etmek çok zor ama bu yaklaşım oldukça yaygın” şeklinde ifade etti. Ailenin kutsallığı üzerinden kurulan söylemin kadınları erkeğin himayesi altında konumlandırdığını kaydeden Elif Ege, “Kutsal aile dediğimiz şey, kadının erkeğin himayesi altında, onun eklentisi ve uzantısı olarak görüldüğü bir mekanizma. Kadının bir üretim aracı gibi değerlendirildiği, nesneleştirildiği bir kurumdan söz ediyoruz. Bu nedenle aileyi ve aile odaklı politikaları tartışırken, kadınların bu yapı içerisindeki konumunu da sorgulamak gerekiyor” sözlerine yer verdi. 
 
Süresiz nafaka söylemi kasıtlı bir çarpıtma
 
Devletin aile odaklı politikaları, nafaka hakkı ve Medeni Kanun'a yönelik tartışmalar sürerken, Önce Kadınlar ve Çocuklar Derneği avukatlarından Bilge Çarpıcı da mevcut tartışmaların toplumsal eşitsizliği derinleştirdiğini ve kadınların hukuki güvencelerine yönelik müdahalelerin hukuk devleti ilkeleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu vurguladı. Hukuk sisteminde yer alan yoksulluk nafakasının kamuoyunda ‘süresiz nafaka’ adı altında suni bir gündeme dönüştürüldüğünü söyleyen Bilge Çarpıcı, “Sosyal medyada çalkalanan yanlış haberler sebebiyle halkta böyle gerçek olmayan bir şey ortaya çıktı. ‘Süresiz nafaka’ adı altında bir grup çıktı, erkek örgütlenmeleri oldu ve 'süresiz nafaka bir insanlık ayıbıdır, kesinlikle kaldırılmalıdır' gibi soyut beyanlarla tartışmalara sebebiyet veren bir şey ortaya attılar. Türkiye'de nafaka alan kadın sayısı zannedildiği gibi fazla olmamakla birlikte nafaka alan kadınlar da zaten çok az miktarlarda nafaka almaktadırlar. Örneğin 500 TL, 300 TL, bin TL'nin altında gibi nafakalar almaktadırlar” şeklinde konuştu.
 
‘Nafakayı tartışmak eşitsizliği artırır’
 
Yoksulluk nafakasının yalnızca kadınlara tanınmış bir hak olmadığını, yoksulluğa düşecek tarafa verildiğini hatırlatan Bilge Çarpıcı, nafakanın hâlihazırda sıkı şartlara ve iptal mekanizmalarına bağlı olduğunu aktardı. Bilge Çarpıcı, “Yoksulluğa düşecek taraf erkek de olabilir ama ne hikmetse Türkiye'de yüzde 99 kadın olmaktadır. Biz bunu tartışmak yerine kadınlara nafaka verilmesinden bir tartışma yaratırsak burada esas eşitsizliği daha da büyütürüz. Yoksulluğa düşen taraf daha sonradan başka biriyle evlenirse bu nafaka kaldırılabilir. Ya da nafaka alan taraf bir işe girip çalışırsa, bir gelir elde ederse o zaman da nafaka iptal edilebilir. Veya nafakayı veren taraf ciddi oranda yoksulluğa düşerse nafakanın azaltılmasıyla ya da kaldırılmasıyla ilgili davalar açılabilir” sözlerini kullandı. 
 
‘Kadınlar şiddet korkusuyla haklarından feragat ediyor’
 
Mahkemelerce hükmedilen düşük tutarlı nafakaların dahi çoğu zaman tahsil edilemediğini ve kadınların güvenlik kaygısıyla yasal haklarını aramaktan çekindiğini dile getiren Bilge Çarpıcı, “Bu parayı çoğu zaman erkek ödemediği için kadın onu icraya da veremiyor. Çünkü icraya vermek de bir hukuki hizmet alması gerekiyor. Üstelik icraya verirse daha büyük tehditlerle de şiddetle de karşılaşabilir. Kadınlar maddi, manevi tazminatı, yoksulluk nafakasını bıraktık, iştirak nafakası bile istemekten bazen feragat ediyorlar. Sadece 'bu adamdan kurtulmak istiyorum' deyip nafaka istemeyen, hakkı olmasına rağmen istemeyen yüzlerce, hatta binlerce kadın sayabilirim” ifadelerini kullandı.
 
Ekonomik eşitsizlik ve ‘Aile Arabuluculuğu’ riski
 
Kadın-erkek eşitsizliği çözülmeden nafaka tartışmalarının yürütülemeyeceğinin altını çizen Bilge Çarpıcı, boşanma süreçlerinin adliye dışına taşınması anlamına gelen arabuluculuk mekanizmasının da kadın güvenliği açısından risk barındırdığını kaydetti. Bilge Çarpıcı, “Kadın-erkek eşitsizliğini çözmeden bu konuları tartışamayız. Birçok meslek gruplarında kadın ve erkek aynı standartlarla aynı işi yaparken kadının daha az maaş aldığını biz görüyoruz. Evli kaldığı süre boyunca çalışmasına izin verilmemiş bir kadın boşandıktan sonra kirasını nasıl ödeyecek? Öte yandan adliye aslında korunaklı bir yerdir, güvenlik görevlisi ve polisler vardır. Ama adliye dışında, hatta adliyelerin bahçesinde bile kanlı bıçaklı tartışmalara gebe olunduğunu gözlerimizle gördük. O yüzden boşanma süreçlerinin adliyelerin dışına çıkarılmasını da olumsuz bir şey olarak görüyorum” şeklinde konuştu.
 
‘Cezasızlık algısı şiddeti körüklüyor’
 
Uzaklaştırma kararlarının ihlali, elektronik kelepçe eksikliği ve nafaka ödememek için gelir gizleme gibi uygulamaların cezasızlık algısını beslediğini vurgulayan Bilge Çarpıcı, “Uzaklaştırma kararını ihlalden dolayı elektronik kelepçenin verilmesine karar verildi ama ilgili yerden 'Elektronik kelepçe henüz elimizde yok, uygulayamıyoruz' bilgisi geldi. Erkek şiddetinin artmasının en büyük sebeplerinden biri cezasızlık algısıdır. Nafaka vermekle yükümlü olan kişi kendisini asgari ücretli gösteriyor, bankada para tutmuyor. Burada kadının hiçbir hakkını alamayacağına yönelik bir algı oluşuyor ve bu da ekonomik şiddet olarak şiddeti körüklüyor” diye konuştu.
 
‘Medeni Kanun’a sahip çıkmaya devam edeceğiz’
 
Kadın Dayanışma Komiteleri temsilcisi de olan Bilge Çarpıcı, Medeni Kanun'a yönelik müdahalelerin laiklik ve hukuk devleti ilkelerinden bağımsız düşünülemeyeceğini belirtti. Bilge Çarpıcı, “Medeni Kanun'un tasfiyesi, adım adım şeri hükümlere yönelmek, laikliğin tasfiyesi; bütün bunlar düşünülmüş adımlar. Bir kanunun yok edilmesi, hukuk devleti ilkesinin yok sayılması, kadın-erkek eşitsizliğinin artık gündem bile olmaması düşünülmüş adımlar. O yüzden biz bu tasfiyelere, laikliğin bertaraf edilmesine en baştan beri karşı çıkıyoruz ve karşı çıkmaya devam edeceğiz. Türkiye bir hukuk devleti olarak ve laik kalacak, biz laikliği önemseyenler olarak mücadele vermeye devam edeceğiz” dedi.