'Dema newekhevî ji holê rabe dê pêşiya tundiyê jî bê girtin' 2026-11-16 09:05:12   Elfazî Toral   STENBOL - Dildara Weqfa Stargeha Jinan a Mor Çatiyê Hazal Gunel, bal kişand ser têkoşîna hevpar a jinan û got: "Pêşîgirtina li tundiyê bi misogerkirina mafên jinan û ew bi jiholêrakirina hemû newekheviyên ku dibin sedema şîdeta mêran dest pê dike."   Têkoşîna jinan ji bo wekhevî û azadiyê di tevahiya dîrokê de li hember serdestiya mêran, tundî, cudakarî û rejîmên zordar mezin bûye. Jinan ku ji mafên bingehîn ên wekî perwerde, kar, milk û mafê dengdan û hilbijartinê bêpar mane, bi têkoşîna rêxistinkirî destkeftiyên girîng bi dest xistine. Lêbelê, êrîşên li ser van mafên ku bi zehmetî hatine bidestxistin, kuştinên jinan, şer, xizanî û zexta siyasî li herêmên cûda berdewam dikin. 25'ê Mijdarê Roja Têkoşîna Navneteweyî ya li Dijî Tundiya li Hemberî Jinan, sembola vê berxwedana dîrokî, hîn jî rojek têkoşînê ya navneteweyî ye ku tê de jin daxwazên xwe yên hevpar li dijî tundiyê û newekheviya serdestiya mêran bilind dikin.   Bi nêzîkbûna 25'ê Mijdarê re dildara Weqfa Stargeha Jinan a Mor Çatiyê Hazal Gunel ji ajansa me JINNEWS'ê re axivî.    Ji şîdeta fîzîkî wêdetir şîdeta psîkolojîk û aborî   Hazal Gunel, di destpêka axaftina xwe de bal kişand ser rapora Mor Çati ya sala 2025'an û got: "Em li ser bingeha ezmûnên jinan zanînê çêdikin, di siyaseta femînîst de beşdar dibin û di heman demê de hem li navenda hevgirtinê û hem jî li stargehê hevgirtinê bi jin û zarokan re diparêzin. Bê guman, em zanîna li ser bingeha tiştên ku me di nêzîkî 40 salan de fêr bûne jî parve dikin. Yek ji van ev e ku şîdeta mêran ne tenê yek şêweyî ye. Dema ku em li her bûyerê, li ezmûnên ku her jinekê jiyaye û parve kiriye dinêrin, em dibînin ku jin rastî gelek cureyên şîdetê tên. Tenê dema ku em li rapora çalakiyên xwe ya sala 2025'an dinêrin, em dibînin ku salane bi navînî 1000 heta 1100 jinan serî li navenda hevgirtinê dane. Zêdetirî nîvê van jinan diyar kirin ku wan ji yekê zêdetir şîdet dîtine. Dema ku behsa şîdeta li dijî jinan dikin, mirov bi gelemperî li ser jinên di medyayê de difikirin, nemaze yên ku rûyên wan birîndar in, di quncikan de digirîn û ji ber vê yekê, şîdeta fîzîkî pir caran tê bîra mirov. Lê di rastiyê de, ji şîdeta fîzîkî wêdetir, jin bêtir li ser şîdeta psîkolojîk û aborî diaxivin."   Ewlehiya jinan an ewlehiya malbatan!   Hazal Gunel, diyar kir ku pêwîst e ku jin bikaribin şîdeta ku ew dijîn parve bikin û wiha bi lêv kir: "Ji bo vê yekê cîhek were afirandin. Ji ber ku dema jin  şîdetê dibînin, dibe ku ew nikaribe rasterast an bi hêsanî wê îfade bike. Ji ber vê yekê, ev şîdet dikare bi awayekî sîstematîk bi salan berdewam bike. Di pergalên civakî de ku şîdet tê asayîkirin ku pêdiviyên malbatan û yekîtiya malbatê li ser pêdiviyên jinan têne pêşanîn ku ewlehiya malbatan ji ewlehiya jinan bêtir tê nîqaş kirin, jin dikarin dema ku ezmûnên xwe parve dikin şerm û sûcdariyê hîs bikin. Em hewceyê hawîrdorek in ku ev ne wusa be ku jin neyên darizandin û ku hevgirtin hebe. Li Mor Çatı, em bi perspektîfek navendî ya jinan û rêbazên femînîst dixebitin da ku vê astengiyê derbas bikin; em hewl didin ku modelek û mînakek biafirînin."   'Şîdet ne tenê ewlehiya jinan tehdîd dike!'   Hazal Gunel di axaftina xwe de wiha behsa rol û mîsyona Mor Çatiyê kir: "Rola me ya sereke, prensîba me ya sereke di vir de ew e ku em qadeke ku jin lê bê darizandin bê guhdarkirin, astengiyan diyar bikin û ji bo azadkirina wan hewl bidin. Em dikarin bandorên tundiyê li ser jinan hem di aliyê manewî de û hem jî bandorên li ser rêya jinê ya ber bi rizgariya rasteqîn û avakirina jiyanek bê şîdetê ve bibînin. Şîdet ne tenê ewlehiya jinan tehdîd dike, ev bandorê li ser serxwebûna aborî, têkiliyên civakî, derûnî, laşî û zayendî ya jinan dike. Ew bandorê li têkiliyên wan ên bi zarokên xwe re an jî biryara xwe ya derbarê pêşeroja wan de dike.   Yek ji bandorên herî gelemperî windakirina baweriya bi xwe ye li cem jinan. Bê guman, ev rasterast bandorê li ser şiyana wan a biryardana li ser jiyana xwe dike. Tundî rasterast bi ewlehiyê ve girêdayî ye. Ango, jin ji bo bireve ji jîngeha destdirêjker û avakirina jiyana xwe pêdivî bi cîhek ewle heye. Di hin rewşan de, hewcedariya stargehê derdikeve holê. Pirsgirêkek ewlehiyê, pirsgirêka mayîn û dîtina cîhek ewle derdikeve holê. Ev rewşek e ku hem serxwebûna wê ya aborî asteng dike û hem jî rasterast ewlehiya wê tehdît dike. Li vir, em nikarin şîdeta mêran tenê wekî hêrsa takekesî û xwezaya wê ya bêkontrol bibînin. Ew di heman demê de têkiliyek hêzê ye, ku ji newekheviya zayendî derdikeve holê. Rastbûna domdar a jinan bi newekheviyê re, qurbanîbûna wan di têkiliyên hêzê yên ji ber vê newekheviyê de, rasterast bi cezakirin, kontrolkirin, tehdîtkirin û astengkirina jinan ji dayîna biryarên xwe ve girêdayî ye.   Ji ber vê yekê, em tenê guh nadin ezmûnên jinan wekî jiyana wan a takekesî û şexsî. Ev ezmûn di heman demê de rewşên wekhev in ku ji hêla gelek jinan ve têne jiyîn. Lê vegotina her jinê xwedî aliyên xwe yên bêhempa û şert û mercên cûda ye. Em hewl didin ku di van ezmûnan de hevpariyên saz bikin û li ser bingeha van hevpariyan, em hewl didin ku pirsgirêkên bingehîn destnîşan bikin. Bi ronîkirina vê pirsgirêkê, em hewl didin ku polîtîkayek ji bo çareserkirina wê pêşve bibin."   'Em li ser navê jinan biryaran nagirin'   Hazal Gunel, daxuyand ku li Mor Çatiyê di xebatan de li şûna jinan biryar nagirin û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Em pêdiviyên jin û zarokan bi hev re dinirxînin û li gorî daxwazên wan tevdigerin. Em berdewam polîtîkayên femînîst pêş dixin da ku gelek mekanîzmayên piştgiriyê bi vî rengî bixebitin. Hêzdarkirina jinan ne li ser girtina biryaran ji bo wan e, lê li ser afirandina şert û mercên bi hev re ye ku ew bikaribin biryarên xwe bidin. Em bi awayekî ku dikare vê cîhê peyda bike berdewam dikin. Ji sala 1990'an vir ve, em hewl didin ku têkoşîna femînîst a li dijî şîdeta mêran bi vî rengî bidomînin. Ezmûnên ku me ji xebata bi jinan re bi dest xistine bingeha siyaseta me pêk tînin. Ji bo ku stargeh û mekanîzmayên piştgiriyê bibandor bin, bê guman, hejmareke têr a karûbarên gihîştî û bi kalîte hewce ne. Misogerkirina gihîştina jinan ji van mekanîzmayan re jî di nav berpirsiyariyên bingehîn ên saziyên giştî de ye. Lêbelê, ew dikarin ji rêxistinên jinan û femînîstan fêr bibin ka mirov çawa vê yekê dike."   'Hevgirtina jinan girîng e'   Hazal Gunel, di axaftina xwe de wiha bal kişand ser girîngiya 25'ê Mijdarê: "Di vê serdemê de, hevgirtina jinan bi taybetî ji bo me girîng e, ji ber ku ew alîkariya me dike ku em hin tiştan bi bîr bînin. Her çend hevgirtina jinan bi qîmet be jî, em nikarin berpirsiyariya pêşîlêgirtina tundiyê tenê ji jinan re bihêlin. Têkoşînek berfireh di asta avahî û siyasî de li dijî tundiya mêran û newekheviya zayendî bi gotineke din, sedemên bingehîn ên vê tundiyê hewce ye. Ji ber vê yekê, saziyên giştî li vir berpirsiyariyek zelal hene. Girîng e ku mekanîzmayên ku jin ji bo xilasbûna ji tundiyê bikar tînin bi bandor werin bicîh kirin. Bi taybetî, pêdivî ye ku Qanûna Hejmar 6284 û Peymana Stenbolê ya ku jê derdikeve were bîranîn. Girîng e ku serlêdanên jinan bi ciddî werin girtin û li gorî hewcedariyên wan werin nirxandin ku ezmûnên wan ên tundiyê bê pirs werin guhdarî kirin û ew piştgiriya ku hewce ne tavilê bistînin.   Pêwîst e ku di pêvajoyên yasayî de ji bo dabînkirina pêdiviyên jin û zarokan tu derengî çênebe. Ev dikare dozên ji hevberdanê yên ji ber tundiyê jî di nav xwe de bigire. Divê wekheviya zayendî di asta civakî de jî were bidestxistin. Ji ber ku tundî hêza xwe ji vê newekheviyê, ji van têkiliyên hêzê yên newekhev digire. Berî ewlehî û yekîtiya malbatan, heke jinek û zarokek di nav wê malbatê de rastî tundiyê werin, divê ewlehiya jin û zarok were esas girtin."    Dildara Mor Çatiyê Hazal Gunel wiha dawî li axaftina xwe anî: "Pêşîgirtina li tundiyê û hesabpirsîna sûcdaran, di heman demê de parastina mafên jinan erk e. Wekî Mor Çati, em van pêkanînan dişopînin dema ku hevgirtinê bi jinan re ava dikin û em daxwaza xurtkirina mekanîzmayên ku dikarin mafên jinan biparêzin dikin. Têkoşîna li dijî tundiyê ne tenê ji bo jinên ku rastî tundiyê tên û xwe diparêzin e."