‘Ganî huqûq pê bêro’ 2026-09-29 11:13:26   AMED - Endama Komeleya Heqanê Merdiman a Tirkîya (OHD) Aycan Dirile dîyar kerd ke pêwa qedexeyanê veciyayîşê teberî û raporanê binpaykerdişî zî cinîyî yenê kiştene û vat, "Zehmet o ke merdim vaco berpirsiyarî teyna ya sûcdarî ya" û bala ante serê îhmalkarîyê hêzanê asayîşî û huqûqî.    Her çiqas kiştişê cinîyan û mergê gumanbarî yê cinîyan Tirkîya û Kurdistan de rojeve de manenê zî, rêxistinê cinîyan vera sîyasetê bêcezaverdayîşî têkoşîn kenê ke bi namekerdişê merganê gumanbaran sey "xokiştiş" sûcdaran paweno. Polîtîkayê dewlete yê merkez-keye zî merkezê nê munaqeşeyan de yê. Dimayê antişê Tirkîya yê Peymana Stenbolî ya serra 2021ine de, serra 2025ine sey "Des serrîya Keye û Nifûsî" ame îlan kerdene. Avûkate, endama Komeleya Avokatanê Azadîye (OHD), Aycan Dirile nêzdîbîyayîşê huqûqî yê vera kiştişê cinîyan, cipersayîşê serê merganê gumanbaran û tesîrê polîtîkayanê keyeyî yê serê cuya cinîyan erjnayî.    ‘Estbîyayîş û caardişê qanûnî cîya yo’   Aycan Dirile, destnîşan kerd ke zehmet o merdim vaco mekanîzmayê qanûnî bi hawayêko feydedar yenê xebatnayene demo ke kiştişê cinîyan û mergê gumanbarî her roje zêde benê û wina vat, "Yew roje de şeş cinîyî yenê kiştene û panc rojanê peyênan de tewr tay des. Qirkerdişêk est o ke açaryayo şerêk vera estbîyayîşê cinîyan, raştîya înan û bedenê înan. Mekanîzmayêk şîdetî est a ke bi cinsperestî, polîtîkayanê şerê taybetî, şîdetdarîya dînî û neteweperestîye de girêdayeyî ya. Mekanîzmayê qanûnî est ê, labelê cinîyî vanê ke nê temam nîyê, perçe perçe yê û derheqê têduştîya cinsî de nêyenê hesabkerdene. Zaf zehmet o ke merdim vaco mekanîzmayê qanûnî feydedar ê û ê mekanîzmayanê hîran awan kenê ke şîdetê vera cinîyan orte ra wedarnê. Destûr madeyê ke heqê cuye pawenê, prensîbê têduştî qetî kenê û armanc kenê ke astengiyê vernîya heqê bingehîn orte ra wedarnê hewênenê; ECHR, CEDAW û Qanûnê Hûmara 6284 est ê. Problem nêbîyayîşê qanûnî nîyo, labelê vindîkerdişê bi hawayêk aktif yê caardişê qanûnî yo ke semedo ke azadîya cinîyan nêyena vernî girewtiş. Orte ra wedaritişê sîstemanê erjnayîş û kontrolkerdişê xoserî, dûrkerdişê têkoşînê cinîyan nê probleman ra, çînbîyayîşê cipersayîşanê feydedaran, nêkerdişê roşnkerdişê merganê gumanbaran ê cinîyan û mehkûmkerdişê merdiman pêro sebebê nê çîyî yê. Raştîya ke ê bi asanî resenê çekan problemo pîlî yo. Cîyayîyêk cidî est o mîyanê vatişê ke mekanîzmayê qanûnî est ê û vatişê ke ê bi hawayêko aktif xebitnayîşî de."   Şîdeto sîstematîk hetê hukmî ra yeno peygoşkerdiş    Aycan Dirile dîyar kerd ke şîdetê vera cinîyan û kiştişê cinîyan hedîseyê şexsî nîyê û destnîşan kerd ke mekanîzmayê ke şîdetî meşrû kenê est ê û dadgehe zî parçeyêk nînan a. Aycan Dirile vat, "Demo ke ma şîdeto sîstematîk peygoş kenê, qanûn bi hîrayî goreyê berjewendîyê sûcdarî yeno erjnayîş, labelê rewşa mexdûre bi tengî yena erjnayîş. Cuya cinîye babeta muhakemekerdişî ya, labelê kerdoxê mêrdeyî nê. Cuya cinîye pêro muhakemekerdişî de yena munaqeşekerdene."   Awankerdişê perspektîfêk ekolojîk, demokratîk û xelaskerdene ya cinîyan    Aycan Dirile derheqê çareserîyan de wina vat: "Ma vînenê ke waştişê rêxistinê cinîyan ê semedê tewrbîyayîşê muhakemekerdişan de yenê redkerdene, astengîyî verê xebata mekanîzmayanê xoseran de yenê viraştene û şîdetê hukmî serê rêxistinanê cinîyan de yeno kerdene. Serê şîdetî ke cinîyî rastê ay yenê, zanayîşê fermî û zelalî çîn ê. Lazimî bi sîstemêko dayeyê fermî, heyetanê çimdarîyî yê xoseran û mekanîzmayanê kontrolî yê ke hetê cinîyan ra yenê kontrolkerdene est a. Peymana Stenbolî ganî reyna bi hawayêko feydedar bêro caardiş. Qanûnê Hûmara 6284î ganî bi hawayêk bêro caardiş ke kontrolê binpaykerdişan bikero, qeyd bikero û cezayan vera nînan peyda bikero. Lazimî est a ke caardişê qanûnî, mekanîzmayê hukmî û îdareyê pêro perspektîfêk serê bingehê têduştîya cinsî aver berê; garantîyê mîyanneteweyî yê sey AÎHS û CEDAWî ganî bi hawayêk aktif bêrê caardiş. Ma nêeşkenê şîdetê vera cinîyan teyna bi nîzamnamanê qanûnî orte ra wedarnê. Ganî cuyêka demokratîke serê bingehê têduştîya cinsî û azadîye de biba. Merkezê paştdayîşê cinîyan ê serê na cuye ganî her taxe û qeza de bibê. Ganî nê merkezî bieşkê cinîyan bi zaf hawayan tewrê cuye bikerê, xebatê ekonomî ra bigîre heta tewrbîyayîşê sîyasî û paştdayîşê huqûqî û psîkolojîk bigîrê. Û ganî mekanîzmayê wina bêrê awankerdiş ke cinîyî bieşkê cuya xo sey kerdoxe awan bikerê. Hetanî ke nê nêrê averberdene, mekanîzmayê qanûnî yê mewcudî binê rehmê awanîya ke serdestîya mêrdeyan kena de manenê. Bingeh de, lazimî est a ke sîstem perspektîfêk ekolojîk, demokratîk û xelaskerdene yê cinîyan ra reyna bêro awankerdiş.”