Melek Avcı 

 

ANKARA - ÖHD’li avukat Fatma Sürücü, Abdullah Öcalan’ın son mektubunda yer alan yasal düzenlemelere ilişkin değerlendirmelerin, Meclis Komisyonu raporunda bulunan bazı eksiklikleri tamamlayabilecek nitelikte olduğunu ve gelecekteki reform tartışmaları açısından önemli bir referans oluşturduğunu söyledi.

 

Kürt sorununun çözümü kapsamında kurulan Meclis Komisyonu, 18 Şubat’ta nihai raporu kabul etti. 60 sayfadan oluşan rapor, süreçte hayata geçirilmesi öngörülen idari ve hukuki düzenlemeleri kapsadı. Raporun üzerinden 1 ay geçmesine rağmen yasal ve hukuki düzenlemelere ilişkin henüz bir gelişme söz konusu değil. İktidar adımlarını “tüm silahların bırakılması” koşuluna bağlarken, İmralı Heyeti üyeleri ise düzenlemelerin bayramdan sonra tartışılmaya başlanacağını söylemişti.

 

ÖHD’li avukat Fatma Sürücü, raporda yer alan hukuki tavsiyelerin ne sunduğunu değerlendirdi.

 

 

*Meclis Komisyonu’nun raporunda silah bırakma süreciyle bağlantılı olarak “müstakil ve geçici mahiyette yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu” ifade ediliyor. Bu düzenlemelerin “müstakil” ve “geçici” olarak tanımlanması hukuki açıdan ne anlama geliyor?

 

Bundan söz edilmesi, hukuki açıdan belirli bir yasa yapma tekniğine işaret eder. Bu ifadeler hem düzenlemenin niteliğini hem de uygulanma süresini tanımlayan iki ayrı kavramdır. “Müstakil” düzenleme: Hukuk tekniğinde müstakil düzenleme, mevcut kanunlarda değişiklik yapılması yerine ayrı ve özel bir kanun çıkarılması anlamına gelir. Genel kanunlar herkese ve her olaya uygulanabilen normlar iken, belli bir olaya veya belli bir gruba uygulanmak üzere çıkarılan kanunlar “özel kanun” niteliğindedir. Bu bağlamda silah bırakma sürecine ilişkin bir düzenlemenin müstakil olması, mevcut ceza, infaz veya terör mevzuatında parça parça değişiklikler yapmak yerine, sürecin tamamını kapsayan ayrı bir “geçiş süreci kanunu”nun hazırlanması anlamına gelir. Böyle bir yasa, çatışmanın özgün niteliği nedeniyle belirli bir olaya veya gruba yönelik düzenleme içerdiğinden genel hukuk normlarından ayrılır ve özel bir hukuki statü oluşturur. “Geçici” düzenleme ise, çıkarılacak düzenlemenin süreye bağlı olması, yani kalıcı bir hukuk rejimi kurmaktan ziyade belirli bir geçiş dönemini düzenlemesi anlamına gelir. Bu tür yasalar genellikle; silah bırakma, teslim veya entegrasyon sürecinin tamamlanmasına kadar yürürlükte kalır, belirli başvuru veya uyum süresi öngörür, süreç tamamlandıktan sonra kendiliğinden yürürlükten kalkar. Bu nedenle geçici düzenlemeler, olağan hukuk düzeninden farklı olarak çatışmadan barışa geçişi kolaylaştıran ara mekanizmalar oluşturur.

 

Siyasal ve toplumsal hayata katılım

 

Silah bırakma ve toplumsal entegrasyon süreçlerine ilişkin uluslararası örnekler ile hukuk doktrinindeki tartışmalar dikkate alındığında, müstakil ve geçici nitelikte bir düzenlemenin esasen bir geçiş dönemi hukukunu kurmayı amaçlayan bütüncül bir çerçevede hazırlanması gerekir. Böyle bir düzenleme, öncelikle silah bırakma, örgütsel fesih ve silahlı mücadeleden sivil hayata geçişin hukuki statüsünü belirleyerek sürece katılan kişiler açısından açık bir hukuki güvence sağlamalıdır. Bununla bağlantılı olarak ceza ve infaz hukukuna ilişkin bazı özel düzenlemeler yapılabilir; özellikle politik nitelikli suçlar bakımından af, ceza indirimi veya infaz rejiminde değişiklikler öngörülürken, ağır insan hakları ihlallerinin kapsam dışında bırakılması uluslararası uygulamalarda görülen temel ilkelerden biridir. Aynı zamanda bu süreç yalnızca ceza hukuku boyutuyla sınırlı kalmayıp, silah bırakan kişilerin demokratik siyasal hayata ve toplumsal yaşama katılımını mümkün kılacak mekanizmaları da içermelidir. Bu çerçevede bazı ülkelerde uygulandığı gibi hakikat ve uzlaşma komisyonları kurulması, geçmişte yaşanan ihlallerin ortaya çıkarılması ve toplumsal barışın güçlendirilmesi açısından önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir. 

 

Bunun yanında eğitim, istihdam ve rehabilitasyon programları gibi sosyal politikalar yoluyla çatışma aktörlerinin topluma yeniden kazandırılması hedeflenir. Nihayet böyle bir düzenleme kalıcı bir hukuk rejimi oluşturmayı değil, belirli bir geçiş dönemini düzenlemeyi amaçladığından, genellikle belirli bir süreyle sınırlı tutulur ve uygulamanın sağlıklı şekilde yürütülmesi için parlamenter denetim ya da uluslararası gözlem mekanizmalarıyla desteklenir. Bu yönüyle söz konusu düzenleme, olağan hukuk düzeninin yerine geçmeyen fakat çatışmadan barışa geçiş sürecini hukuken güvence altına alan geçici ve özel bir normatif çerçeve niteliği taşır. Dolayısıyla “müstakil ve geçici” nitelikte bir düzenleme, mevcut mevzuatta değişiklik yapmak yerine silah bırakma ve çatışma sonrası dönüşüm sürecini düzenleyen ayrı bir kanunun çıkarılması ve bu kanunun belirli bir geçiş dönemine özgü olarak yürürlükte kalması anlamına gelir. Böyle bir yasa, hukuken olağan düzeni kalıcı biçimde değiştirmekten ziyade, çatışmadan demokratik siyasal yaşama geçişi kolaylaştıran geçici bir hukuki çerçeve oluşturmayı amaçlar.

 

 

*Raporda, silah bırakma sürecinin ardından “bahse konu kişiler hakkında tasarrufta bulunulabileceği ve ilgili kişiler hakkında mutlaka adli bir işlem yapılması gerektiği” değerlendirmesi yer alıyor. Bu ifade bir yargılama zorunluluğuna mı işaret ediyor?

 

Öncelikle böyle bir raporun ortaya çıkmış olmasını başlı başına olumlu bulduğumu söylemeliyim. Elbette raporun dili kamuoyunda da yoğun biçimde eleştirildi. Ancak dili kadar önemli olan, raporun özellikle yasal düzenlemelere ilişkin ima ettiği çerçeveyi dikkatle incelemektir. Raporun genel dili, kullanılan ifadeler, yasal düzenlemelere dair öngörüler, öneriler ve aynı zamanda bırakılan boşluklar, rapor sonrasında nasıl bir hukuki ve siyasal sürecin kurulabileceğine dair önemli ipuçları veriyor. Bu nedenle meseleye yalnızca raporun tonu üzerinden değil, içerdiği hukuki işaretler üzerinden de bakmak gerekiyor. Önemli olan, bu metnin ima ettiği olası risk alanlarını erken aşamada analiz etmek ve buna göre hazırlıklı olmaktır. Çünkü rapor, ileride yapılabilecek düzenlemelerin yönüne dair hem bazı ihtimalleri hem de bazı belirsizlikleri birlikte ortaya koyuyor. Soruya gelirsek, raporda silah bırakma sürecinin ardından ilgili kişiler hakkında mutlaka bir “adli işlem” yapılması gerektiği ve “af ya da cezasızlık algısı oluşmaması” gerektiği vurgulanmaktadır. Ancak bu işlemin kapsamı, yöntemi ve sonuçları açık biçimde tanımlanmadığı için hem hukuki hem de siyasal açıdan önemli belirsizlikler bulunmaktadır. Bu ifadeler, ileride ceza ve infaz alanında bazı düzenlemeler yapılacağını gösterse de bunun zorunlu bir yargılama anlamına gelip gelmediği net değildir.

 

Metnin dili, sürecin siyasal uzlaşıdan ziyade ceza hukuku ve güvenlik perspektifi üzerinden şekillenebileceğine işaret ediyor. “Adli işlem” vurgusu, geçiş dönemi adaletinden çok, klasik ceza yargılaması mantığına dayalı bir yaklaşımın tercih edilebileceği izlenimini doğurmaktadır. Bu durum; toplu ve özel bir statü yerine bireysel yargılamaların öne çıkması, yargı süreçlerinin uzun sürmesi ve mevcut infaz rejimlerinin büyük ölçüde korunması gibi sonuçlar doğurabilir. Ayrıca “af algısı oluşmamalı” vurgusu, kapsamlı bir genel af veya geniş çaplı ceza indirimi ihtimalinin siyasal olarak sınırlandırılabileceğine işaret etmektedir. Bu durumda cezaların tamamen kaldırılması yerine infaz rejiminde sınırlı esneklikler, koşullu düzenlemeler veya bazı siyasal hakların dolaylı biçimde kısıtlanması gündeme gelebilir. Sonuç olarak rapordaki bu yaklaşım, ileride kurulacak hukuki çerçevenin ceza hukuku merkezli, af seçeneğini daraltan ve bireysel sorumluluğa dayalı bir doğrultuda şekillenebileceğine dair sinyaller üretmektedir. Sürecin daha öngörülebilir ve istikrarlı olabilmesi için ise açık, yazılı ve güvenceli düzenlemelere dayanan, geniş bir hukuki ve toplumsal mutabakatla oluşturulmuş bir çerçeveye ihtiyaç var.

 

 

*Bir diğeri, AİHM ve AYM kararlarının bağlayıcılığına vurgu yapılıyor ve bu kararlara eksiksiz uyulmasının önemine dikkat çekiliyor. Sizce Türkiye’de bu kararların uygulanmamasının nedeni zaten iktidar değil mi?

 

Raporda AİHM kararlarının bağlayıcılığına doğrudan vurgu yapılmıyor; daha çok bu kararlara uyulmasının hukuk devleti açısından önemine işaret eden daha dolaylı bir dil kullanılıyor. Oysa Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler ve anayasal düzen açısından bakıldığında, AİHM kararlarına uyulması bir tercih değil, hukuk devletinin gereğidir. Buna rağmen Türkiye’de özellikle son yıllarda bazı kritik dosyalarda AİHM kararlarının gereğinin yerine getirilmediğini görüyoruz. Aradan geçen 12 yıla rağmen Abdullah Öcalan hakkında verilen “umut hakkı” kararının uygulanmaması bunun en önemli örneklerinden biridir. Aynı şekilde Selahattin Demirtaş, Figen Yüksekdağ ve Osman Kavala başta olmak üzere birçok isim hakkında AİHM tarafından verilen kararlar da halen tam anlamıyla uygulanmış değildir. “Umut ilkesi” bakımından bir yasal düzenleme yapılması gerektiği doğrudur. Ancak Demirtaş, Yüksekdağ ve diğer siyasetçilerle ilgili AİHM kararlarının uygulanması için yeni bir yasal düzenlemeye ihtiyaç da yoktur. Bu kararların gereği, mevcut hukuk düzeni içinde derhal yerine getirilebilir. AİHM’in ihlal tespit ettiği dosyalarda kişilerin serbest bırakılması yalnızca hukuki bir zorunluluk değil, aynı zamanda demokratikleşme ve güven inşası açısından da kritik bir adımdır. Bu çerçevede, hem AİHM kararlarının eksiksiz uygulanması hem de “umut hakkı”na ilişkin gerekli düzenlemelerin yapılması, sürecin sağlıklı ilerleyebilmesi açısından temel başlıklardan biri olarak görülmelidir.

 

Rapordaki bir diğer önemli sorun ise, AİHM kararlarına uyulmasının önemine vurgu yapılmasına rağmen süreç açısından son derece kritik olan Abdullah Öcalan hakkında verilen “umut hakkı” kararına hiç değinilmemesidir. Oysa bu karar, yalnızca bireysel bir hak meselesi değil, aynı zamanda yürütüldüğü söylenen sürecin hukuki zemini bakımından da merkezi bir öneme sahiptir. Bu nedenle raporda bu konunun tamamen görmezden gelinmesi önemli bir eksiklik ve ciddi bir handikap olarak değerlendirilebilir. Hem hukuk devleti ilkesinin gereği hem de sürecin güven ve meşruiyet zemininin güçlenmesi açısından AİHM kararlarının eksiksiz uygulanması büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede Demirtaş, Yüksekdağ ve diğer siyasetçilerle ilgili kararların gecikmeksizin yerine getirilmesi, ayrıca “umut hakkı”na ilişkin gerekli hukuki düzenlemelerin yapılması sürecin sağlıklı ilerleyebilmesi açısından temel başlıklar arasında.

 

*Bu çerçevede sıkça tartışılan “umut hakkı” açısından baktığımızda, mevcut hukuk düzeni bu hakkın uygulanması için yeterli mi?

 

“Umut ilkesi”ne göre, yaşam boyu hapis cezası alan bir kişinin serbest bırakılma ihtimali ve cezasının gözden geçirilmesine imkân tanıyan bir mekanizma bulunmalıdır. Türkiye’de mevcut infaz rejiminde ise ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası bakımından böyle bir gözden geçirme mekanizması fiilen bulunmamaktadır. Bu nedenle “umut hakkı”nın tam anlamıyla uygulanabilmesi için ceza ve infaz mevzuatında bazı yasal düzenlemelerin yapılması gerektiği açıktır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bu konuda verdiği kararlar da Türkiye’nin bu yönde bir hukuki mekanizma oluşturma yükümlülüğü bulunduğunu ortaya koymaktadır. Öte yandan mesele yalnızca teknik bir infaz düzenlemesi meselesi değildir. “Umut hakkı”, insan onuruna dayalı ceza hukukunun temel ilkelerinden biridir ve özellikle barış ve demokratik toplum sürecinde önemli bir rol oynayabilir. Bu nedenle konu, hem Avrupa insan hakları standartları hem de yürütüldüğü ifade edilen sürecin sağlıklı ilerleyebilmesi açısından kritik bir başlık olarak değerlendirilmelidir. Dolayısıyla Türkiye’de “umut hakkı”nın hayata geçirilebilmesi için açık, öngörülebilir ve herkes açısından uygulanabilir bir yasal çerçevenin oluşturulması gerekmektedir.

 

*Raporda ‘infaz süreçlerinin, koşullu salıverilme şartları ve infaz süreleri de dâhil olmak üzere ceza hukukunun daha adil, eşitlikçi ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerektiği’ ifade ediliyor. Mevcut infaz sistemi açısından var olan yasalar dahi uygulanmadığı biliniyorken oluşturulacak yasal zemin nasıl inşa edilmeli?

 

Bu tespit kuşkusuz önemli. Ancak Türkiye’deki mevcut tabloya bakıldığında sorun yalnızca yasal düzenlemelerin eksikliği değil. Var olan birçok yasal kuralın da fiilen uygulanmadığı bilinen bir gerçek. Bugün ceza infaz sistemi içinde ciddi yapısal sorunlar bulunmaktadır. Özellikle hasta tutsakların tahliyelerinin engellenmesi, infaz yakma uygulamaları, işkence ve kötü muamele iddiaları, keyfi disiplin cezaları ve çeşitli hak ihlalleri, infaz rejiminin uzun süredir eleştirilen yönleri arasında yer alıyor. Bu sorunların önemli bir kısmı aslında yeni bir yasal düzenleme yapılmasını beklemeden, mevcut hukukun doğru ve eşit biçimde uygulanmasıyla dahi giderilebilecek niteliktedir. Bu nedenle kurulacak yeni yasal zeminin yalnızca teknik bazı değişikliklerle sınırlı kalmaması gerekir. Türkiye’de infaz rejimi uzun zamandır eleştirildiği gibi ayrımcı, güvenlikçi ve zaman zaman “düşman ceza hukuku” mantığına yaklaşan uygulamalardan arındırılmalıdır. İnsan onurunu, eşitlik ilkesini ve temel hakları esas alan bir yaklaşıma dönüştürülmelidir. İnfaz sisteminin amacı yalnızca cezalandırma değil, aynı zamanda toplumsal yeniden entegrasyonu mümkün kılan bir hukuk düzeni kurmak olmalıdır. Bu çerçevede yapılması gereken şey, infaz mevzuatının parçalı ve geçici düzenlemelerle değil, baştan sona bütünlüklü bir yaklaşımla yeniden ele alınmasıdır. Kısacası gerçek bir reformdan söz edilecekse, infaz sisteminin güvenlik merkezli ve ayrımcı karakterinden uzaklaştırılarak insan haklarını esas alan, eşitlikçi ve öngörülebilir bir hukuki çerçeveye kavuşturulması gerekmektedir.

 

 

*Raporda Kürt sorununun kök nedenlerine ilişkin başlıklar ve çözüm önerileri var mı? Rapor çözüm perspektifi açısından yeterli mi?

 

Eksiklerine rağmen raporu hiçleştirmemek gerekir. Rapor, eksikliklerine rağmen Kürt sorununun çözümüne dair bir başlangıç ve eşik niteliği taşımaktadır. Ancak bazı başlıklarda tartışma zemini açmış olsa da, Kürt sorununun kalıcı çözümü için gerekli olan yapısal ve demokratik reform perspektifini ortaya koymaktan uzaktır. Raporda Kürt sorununun kök sebeplerinin çözümüne dair herhangi bir başlığa yer verilmiş diyemem. Metinde, sorunun tarihsel ve yapısal nedenlerini ortadan kaldırmaya yönelik bir perspektife dair neredeyse hiçbir ifade bulunmuyor. Oysa kalıcı ve demokratik bir çözümden söz edebilmek için yalnızca güvenlik veya hukuki düzenlemeler üzerinden değil, sorunun temel nedenleri üzerinden de bir yaklaşım geliştirilmesi gerekir. Bu çerçevede anadilde eğitim hakkı, eşit yurttaşlık ilkesi, yerel demokrasinin güçlendirilmesi ve yerel yönetimler üzerindeki merkezi müdahalelerin sona erdirilmesi gibi başlıklar uzun yıllardır tartışılan temel konular arasında yer alıyor. Buna rağmen raporda anadilde eğitim meselesine, yerel yönetimlerin yetkilerinin güçlendirilmesine ya da kayyım uygulamalarının sona erdirilmesine dair herhangi bir değerlendirme bulunmaması dikkat çekicidir. Kayyım yasasının tamamen lağvedilmesini önermiyor. Kısmı bir öneri yapıyor ancak bu eksiktir. Bu durum, sorunun siyasal ve toplumsal boyutlarının yeterince ele alınmadığını ispatlıyor. Dolayısıyla rapor bazı başlıklarda tartışma zemini açmış olsa da Kürt sorununun kalıcı çözümü için gerekli olan yapısal ve demokratik reform perspektifini ortaya koymaktan uzaktır. Tam da bu nedenle bundan sonraki süreç ve yürütülecek toplumsal ve siyasal mücadele büyük önem taşımaktadır. Aslında belirleyici olan dönem şimdi başlamaktadır. Bundan sonra atılacak adımlar, hem sorunun kök nedenlerinin gündeme taşınması hem de gerçek bir demokratik çözüm perspektifinin inşa edilmesi açısından belirleyici olacaktır. Bu bağlamda, Abdullah Öcalan’ın son mektubunda yasal düzenlemelerle ilgili yaptığı değerlendirmeler, sorunun çözümü açısından raporun eksiklerini tamamlayıcı niteliktedir ve gelecekteki reform perspektifinin şekillendirilmesinde dikkate alınması gereken önemli bir referans teşkil etmektedir.

 

*İnfaz yakmaların ve tutsakların tedavi hakkına erişimin engellendiği biliniyorken, süreçte bu sorunların çözümü için nasıl bir hukuki yaklaşım geliştirilmeli?

 

İnfaz yakmaların ve hasta tutukluların tedavi hakkına erişiminin engellenmesi gibi sorunlar, ceza infaz sisteminde hukuki güvencelerin idari uygulamalar karşısında zayıfladığına işaret etmektedir. Nitekim son dönemde birçok siyasi mahpusun tahliye sürecinin, cezaevi İdare ve Gözlem Kurullarının verdiği “iyi hâl yoktur” kararları nedeniyle fiilen kilitlendiği; mahpusların cezalarının infazı tamamlanmasına rağmen “pişmanlık göstermeme”, “örgütsel tutumunu sürdürme” gibi soyut değerlendirmelerle tahliyelerinin ertelendiği ifade edilmektedir. Bu durum, infazın mahkeme kararına göre değil, idari kurulların takdirine göre uzatılması sonucunu doğurarak hukuki belirlilik ve cezanın kanuniliği ilkeleriyle bağdaşmayan bir tablo ortaya çıkarmaktadır. Aynı şekilde hasta mahpusların tedaviye erişiminin engellenmesi veya tahliye süreçlerinin geciktirilmesi, doğrudan yaşam hakkı ve sağlık hakkı bakımından ciddi ihlaller yaratmaktadır. Bu nedenle sorunun çözümü için geliştirilecek hukuki yaklaşımın ilk adımı, infaz hukukunda idari takdir alanını sınırlandıran ve mahpusların haklarını güvence altına alan açık yasal düzenlemeler yapılması olmalıdır. Özellikle İdare ve Gözlem Kurullarının iyi hâl değerlendirmelerine dayalı olarak infazın fiilen uzatılmasının önüne geçilmesi, bu kararların objektif ve ölçülebilir kriterlere bağlanması ve etkili yargısal denetime tabi tutulması gerekir. Bunun yanında ağır hasta mahpuslar bakımından, infazın ertelenmesi veya cezanın dışarıda infazı gibi mekanizmaların etkin biçimde işletilmesi ve tedavi hakkının cezaevi idaresinin takdirine bırakılmaması zorunludur. Sonuç olarak, infaz yakmaları ve tedaviye erişim sorunları karşısında geliştirilecek hukuki yaklaşım; ceza infaz sistemini insan hakları standartlarıyla uyumlu hale getiren, keyfî idari uygulamaları sınırlandıran ve özellikle sağlık ile yaşam hakkını mutlak öncelik olarak kabul eden bir reform perspektifi üzerine kurulmalıdır.

 

*Raporda kadınların toplumsal ve siyasal süreçlerdeki rolü nasıl ele alınıyor?

 

Raporda, Kürt sorununun çözümü için temel konular tartışılırken kadının adı hiç geçmiyor. Raporda kadın meselesine neredeyse hiç değinilmemesi, eksik bir perspektifin göstergesidir. Kürt sorununun demokratik ve kalıcı çözümü, toplumsal cinsiyet eşitliğini, kadınların karar alma süreçlerindeki görünürlüğünü ve katılımını göz ardı etmeden ele alınamaz. Kadınların eğitim, yerel yönetim, siyasal temsil ve güvenlik alanlarında eşit haklara sahip olması, yalnızca toplumsal adalet için değil, sorunun kök sebeplerinin çözümünde de kritik öneme sahiptir. Raporda bu konunun hiç yer almaması hem yapısal hem de toplumsal boyutların eksik ele alındığını ortaya koyuyor.

 

*ÖHD olarak komisyonda dinlendiniz. Önerileriniz nelerdi ve bunların raporda herhangi bir yansıması oldu mu?

 

ÖHD olarak komisyonda ifade verirken, özellikle cezaevlerindeki insan hakları ihlalleri, tutuklu ve hükümlü haklarının korunması, işkence ve kötü muameleye karşı önlemler, adil yargılanma ve ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi gibi konularda ve özellikle de Kürt sorununun kök sebeplerinin ortadan kaldırılmasına dönük ciddi önerilerde bulunduk. Ancak maalesef, bu önerilerin komisyonda yapılan tartışmaların raporuna yansıdığını söylemek mümkün değil. Önerilerimiz, genel olarak göz ardı edildi. Bunların bugünkü Meclis raporunda yer almamasının kök sorunların görülmemesiyle alakalı olduğunu düşünüyoruz. Komisyon raporunda bahsettiğimiz sorunların bir kısmının genel başlıklar halinde yer aldığı görülse de, somut önerilerimizin ve yapısal reform taleplerimizin rapora yansımadığı, birçok önerinin yalnızca tespit düzeyinde kaldığı değerlendirilebilir. 

 

Komisyonda sadece biz değil, Barış Anneleri ve Cumartesi Anneleri de dinlendi. Ancak ne yazık ki, onların talepleri raporda yer almadı. Aynı şekilde, birçok hukukçu ve akademisyen de çok iyi sunumlar yaptı; dünya örneklerinden aktarımlar yapıp çözüm perspektifleri sundular. Ama bu sunumlardan süzülen hiçbir perspektif rapora yansımadı. İktidar, Türkiye’ye özgü bir çözümde ısrar ediyor ve bu çözüm hâlâ meseleye ‘terör’ retoriğiyle, güvenlik perspektifiyle yaklaşmayı temel alıyor. Demokratikleşme perspektifi oldukça zayıf. Komisyonda birçok kesim sadece hak ihlallerini değil, aynı zamanda kalıcı demokratikleşme adımlarını da tartıştı. Dünya örneklerinden çözüm modelleri aktarıldı, uzun vadeli politika önerileri sunuldu. Ama raporda bunların neredeyse hiçbiri yer almadı. Rapor hâlâ güvenlik merkezli bir bakış açısı üzerinden şekilleniyor ve demokratikleşme ile toplumsal barışın önünü açacak somut önerilerden yoksun.

 

Son olarak; gelinen noktada barış ve demokratik toplum çağrısıyla birlikte üzerinde yaşadığımız coğrafyada halkların, kimliklerin, inançların, cinsiyetlerin ve ekolojinin birlikte yaşayabileceği eşit ve özgür koşulları inşa etme fırsatının hukukun üstünlüğü ve insan haklarına saygılı hukuki düzenlemeler ve pratikler ile mümkün olacağını düşünüyorum.